Trong Đông y, chứng ù tai thường có nguyên nhân từ sự hư tổn của tạng thận ("Thận khai khiếu ra tai") hoặc do hỏa của can đởm bốc lên gây ảnh hưởng đến não tủy.

Ù tai là cảm giác nghe thấy tiếng ve kêu, tiếng rít, tiếng ù, tiếng chuông hoặc tiếng mạch đập trong tai dù bên ngoài không có âm thanh tương ứng.

Có người ù tai âm ỉ nhiều năm. Có người đột nhiên ù một bên tai sau một đêm ngủ dậy. Người khác lại ù tai kèm chóng mặt, nghe kém, đau đầu hoặc mất ngủ.

👉 Cùng là ù tai nhưng nguyên nhân có thể hoàn toàn khác nhau. Vì vậy, không nên thấy ai uống một bài thuốc đỡ rồi tự mua về dùng theo.

Theo Y học cổ truyền, tai có quan hệ mật thiết với tạng thận, đồng thời còn liên quan đến can, đởm, khí huyết và sự lưu thông của các khiếu. Điều trị phải dựa vào thể bệnh, cơ địa và nguyên nhân cụ thể.

1. THỂ THẬN ÂM HƯ

Dấu hiệu thường gặp

• Ù tai xuất hiện từ từ, kéo dài.
• Tiếng ù nhỏ nhưng dai dẳng, tăng khi mệt mỏi.
• Hoa mắt, chóng mặt, lưng gối mỏi.
• Miệng khô, lòng bàn tay chân nóng.
• Khó ngủ, hay bốc hỏa hoặc ra mồ hôi trộm.
• Thường gặp ở người lớn tuổi hoặc người suy nhược kéo dài.

Phép trị

Tư bổ thận âm, dưỡng can, thông khiếu.

Bài thuốc thường được tham khảo

• Kỷ cúc địa hoàng hoàn gia vị: Thục địa, sơn thù, hoài sơn, đơn bì, phục linh, trạch tả, cẩu kỷ tử, cúc hoa… Có thể gia giảm theo biểu hiện hoa mắt, chóng mặt và ù tai.
• Nhĩ lung tả từ hoàn: Thường được dùng theo phép tư âm, bổ thận, tiềm dương và thông nhĩ khiếu.
• Đại bổ âm hoàn: Dùng trong trường hợp âm hư, hỏa vượng rõ, nhưng cần được thầy thuốc khám và gia giảm.

⚠️ Người tiêu hóa kém, đầy bụng, tiêu lỏng không nên tự dùng kéo dài các bài thuốc nhiều vị bổ âm, tính chất nê trệ, nên uống thuốc còn ấm.

2. THỂ THẬN DƯƠNG HƯ – HẠ NGUYÊN HƯ SUY

Dấu hiệu thường gặp

• Ù tai kéo dài, sức nghe giảm dần.
• Mệt mỏi, sợ lạnh, tay chân lạnh.
• Đau lưng, mỏi gối, tiểu đêm.
• Sắc mặt nhợt, tinh thần uể oải.
• Có thể gặp ở người cao tuổi, người bệnh lâu ngày hoặc cơ thể suy nhược.

Phép trị

Ôn bổ thận dương, ích tinh, thông khiếu.

Bài thuốc thường được tham khảo

• Thận khí hoàn gia giảm: Có thể dùng thục địa, sơn dược, sơn thù, phục linh, trạch tả, đơn bì, quế chi, phụ tử chế… tùy từng trường hợp.
• Bổ cốt chỉ hoàn: Thường được gia giảm khi thận dương suy, tinh khí bất túc và ù tai kéo dài.

⚠️ Những bài có phụ tử hoặc nhục quế không dùng khi chưa được thầy thuốc kê đơn. Phụ tử dùng sai loại, chưa chế biến đúng hoặc quá liều có thể gây ngộ độc, rối loạn nhịp tim, tê môi lưỡi.

3. THỂ CAN ĐỞM HỎA VƯỢNG

Dấu hiệu thường gặp

• Ù tai xuất hiện nhanh, tiếng ù lớn.
• Bệnh tăng khi tức giận, căng thẳng hoặc mất ngủ.
• Đầu căng, chóng mặt, mặt đỏ.
• Miệng đắng, họng khô, dễ cáu gắt.
• Có thể kèm huyết áp tăng nhưng không được mặc định mọi trường hợp tăng huyết áp đều là can hỏa.

Phép trị

Thanh can, tả hỏa, sơ can và thông khiếu.

Bài thuốc thường được tham khảo

• Sài hồ thanh can thang gia vị: Dùng khi can khí uất kết, hóa hỏa, kèm căng thẳng và đau đầu.
• Long đởm tả can thang: Chỉ phù hợp với thể can đởm thực hỏa, thấp nhiệt rõ; không nên sử dụng kéo dài hoặc dùng như “thuốc mát” thông thường.

⚠️ Long đởm tả can thang có tính thanh tả khá mạnh. Người tỳ vị hư, hay tiêu lỏng, người cao tuổi suy nhược, phụ nữ mang thai và người bệnh gan thận cần được đánh giá cẩn thận.

4. THỂ HUYẾT Ứ TRỞ KHIẾU

Dấu hiệu thường gặp

• Ù tai cố định, có thể chỉ ở một bên.
• Đau đầu hoặc đau nhói từng cơn.
• Bệnh xuất hiện sau chấn thương hoặc kéo dài khó khỏi.
• Môi lưỡi tím sẫm, lưỡi có điểm ứ huyết.
• Có thể kèm trí nhớ giảm, ngủ không sâu.

Phép trị

Hoạt huyết, hóa ứ, thông kinh và khai khiếu.

Bài thuốc thường được tham khảo

• Thông khiếu hoạt huyết thang gia giảm: Dùng theo phép hoạt huyết, hóa ứ và thông khiếu.
• Đào hồng tứ vật thang gia giảm: Thường được cân nhắc khi có huyết hư kèm huyết ứ.

⚠️ Các vị như đào nhân, hồng hoa, đan sâm, ngưu tất có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu. Người đang dùng aspirin, clopidogrel, warfarin hay thuốc chống đông thế hệ mới phải báo rõ cho thầy thuốc.

5. DƯỢC THIỆN CHỈ CÓ VAI TRÒ HỖ TRỢ

Có thể lựa chọn món ăn phù hợp với cơ địa:

• Thể can đởm hỏa: Canh rau má, canh ngao nấu dứa, rau xanh và thức ăn thanh đạm.
• Thể thận âm hư: Canh rau ngót nấu hến, đậu đen, thịt vịt nấu lượng vừa phải.
• Thể thận dương hư: Món ăn ấm, nấu chín kỹ, dùng gừng hoặc hẹ với lượng phù hợp.

Không nên viết rằng dược thiện “rất hiệu quả trong điều trị ù tai”. Cách chính xác hơn là: dược thiện giúp hỗ trợ thể trạng và không thay thế việc tìm nguyên nhân gây ù tai.

Người bị gút, bệnh thận, mỡ máu cao hoặc bệnh tim mạch không nên dùng thường xuyên cật heo, óc heo, nội tạng, nước lẩu mặn hoặc món quá nhiều đạm.

🚨 SÁU TRƯỜNG HỢP PHẢI KHÁM SỚM

Người bệnh cần đến chuyên khoa Tai–Mũi–Họng ngay khi có:

1. Ù tai kèm nghe kém đột ngột, xuất hiện trong vòng 72 giờ.
2. Ù tai một bên mới xuất hiện hoặc ngày càng tăng.
3. Ù tai nghe theo nhịp mạch.
4. Ù tai kèm chóng mặt dữ dội, đi đứng không vững.
5. Ù tai sau chấn thương đầu hoặc kèm yếu liệt, méo miệng, nói khó.
6. Đau tai, chảy mủ tai, sốt hoặc đau đầu bất thường.

Ù tai kèm mất thính lực đột ngột được xem là tình trạng cần đánh giá khẩn cấp; trì hoãn có thể làm giảm cơ hội phục hồi sức nghe.

�� LỜI KHUYÊN CỦA ĐÔNG Y MINH PHÚC

Thuốc Đông y muốn phát huy giá trị phải thực hiện đúng bốn điều:

Đúng người – đúng bệnh – đúng thể – đúng thời điểm.

Không nên tự mua bài thuốc trên mạng về sắc uống. Trước khi điều trị, cần kiểm tra tai, sức nghe, huyết áp, thuốc đang sử dụng và các bệnh đi kèm.

Lương y Nguyễn Văn Phúc
Ủy viên Ban Chấp hành Hội Dược liệu Việt Nam
Nguyên Chủ tịch Hội Đông y TP. Vũng Tàu
Đông y Minh Phúc – Khám chữa bệnh tận tâm, gìn giữ tinh hoa Y học cổ truyền