Theo Y học cổ truyền (YHCT), việc chăm sóc trẻ em bị ho cần dựa vào nguyên tắc “biện chứng luận trị”, nghĩa là căn cứ vào biểu hiện và thể bệnh để lựa chọn cách chăm sóc, món ăn và bài thuốc phù hợp.
Trẻ em có tạng phủ còn non yếu, dễ bị ảnh hưởng bởi thời tiết và chế độ ăn uống. Trong phạm vi bài viết này, xin giới thiệu ba nhóm thường gặp theo cách phân loại YHCT: phế hàn, phế nhiệt và thực tích sinh đờm. Đây không phải toàn bộ các thể ho và không thay thế việc xác định nguyên nhân bệnh theo y học hiện đại.
1. Trẻ ho do Phế hàn (Do nhiễm lạnh) ��
Biểu hiện: Ho có nhiều đờm loãng, nước mũi trong, gặp gió lạnh ho tăng, ngứa họng, giọng nặng; có thể kèm nghẹt mũi hoặc sốt nhẹ.
Nguyên tắc chăm sóc: Giữ ấm vừa phải; theo YHCT, chú trọng tán hàn, tuyên phế, hóa đàm. Nếu có biểu hiện hư, cần được thầy thuốc đánh giá để phối hợp phép bổ phù hợp.
�� Món ăn, bài thuốc dân gian:
- Tắc chưng đường phèn và gừng: Tắc chín rửa sạch, bỏ hạt, chưng cách thủy với một ít đường phèn và vài lát gừng mỏng; để nguội vừa ấm trước khi dùng. Lượng dùng cần phù hợp với tuổi và khả năng ăn uống của trẻ.
- Có thể dùng vỏ quýt hoặc vỏ cam có nguồn gốc rõ ràng, rửa sạch, chưng cùng một ít đường phèn và gừng. Vỏ quýt tươi không hoàn toàn tương đương với vị thuốc trần bì đã được chế biến.
- Món ăn bổ phế theo kinh nghiệm dược thiện: Cá bống kho mềm cùng gừng, vỏ quýt, nghệ, hành; hoặc canh cá lóc nấu rau cải và gừng. Nêm nhạt, dùng gia vị vừa phải và gỡ sạch xương cá.
Các cách chế biến trên thuộc kinh nghiệm dân gian, dược thiện; có thể lựa chọn để hỗ trợ chăm sóc, không dùng thay cho điều trị khi trẻ có bệnh cần khám.
Bài thuốc cổ phương: Sâm tô ẩm có thể được thầy thuốc cân nhắc khi trẻ có biểu hiện khí hư, ngoại cảm phong hàn kèm đàm. Bài thuốc có các vị như đảng sâm, tô diệp, cát căn, tiền hồ, trần bì, bán hạ chế, cát cánh, phục linh, cam thảo… Việc lựa chọn và gia giảm cần dựa trên thăm khám, không chỉ dựa vào tình trạng ho lâu ngày.
�� Dinh dưỡng, kiêng khem:
- Nên dùng: Thức ăn mềm, ấm vừa, dễ tiêu. Có thể thêm lượng nhỏ gừng, nghệ, hành, hẹ hoặc các rau thơm như tía tô, thì là vào món ăn phù hợp với tuổi.
- Cần hạn chế: Món quá lạnh, quá cay hoặc những thực phẩm thực tế làm trẻ khó chịu, ho tăng. Không cần kiêng đồng loạt cam, măng, cà, ốc hay nước dừa chỉ vì trẻ đang ho; cần xét cách chế biến, khả năng dung nạp và tiền sử dị ứng.
2. Trẻ ho do Phế nhiệt (Do nhiễm nóng/nhiệt tà) ��
Biểu hiện: Ho khan hoặc ho cơn, đờm vàng hay dính khó khạc, miệng khô, họng đau; có thể kèm mặt đỏ, táo bón, nước tiểu vàng.
“Phế nhiệt” là khái niệm biện chứng của YHCT, không đơn thuần có nghĩa là trẻ bị nóng do thời tiết.
Nguyên tắc chăm sóc: Theo YHCT, chú trọng thanh nhiệt, tuyên phế, hóa đàm, chỉ khái; đồng thời bảo đảm trẻ được cung cấp đủ nước và dinh dưỡng.
�� Món ăn, bài thuốc dân gian:
- Canh rau hẹ: Rau hẹ nấu thịt heo băm và đậu hũ non có thể dùng như món ăn nếu trẻ dung nạp tốt. Tuy nhiên, hẹ có tính ôn theo YHCT nên không phải lựa chọn điển hình để thanh phế nhiệt.
- Củ cải nấu nước mía: Củ cải rửa sạch, thái lát, nấu cùng một lượng nước mía vừa phải. Đây là cách dùng theo kinh nghiệm dân gian; không dùng thay nước uống hoặc bữa ăn và tránh cho trẻ dùng quá nhiều đồ ngọt.
- Canh thanh nhiệt theo dược thiện: Canh rau má thịt băm hoặc canh cá lóc nấu rau tần ô; nấu chín, nêm nhạt, gỡ sạch xương và lựa chọn theo độ tuổi.
Bài thuốc cổ phương: Tùy thể bệnh, thầy thuốc có thể cân nhắc:
- Tang cúc ẩm: Thường dùng theo YHCT trong chứng phong nhiệt phạm phế, với các vị như tang diệp, cúc hoa, hạnh nhân, liên kiều, bạc hà, cát cánh, cam thảo, lô căn.
- Tả bạch tán: Có thành phần cơ bản gồm tang bạch bì, địa cốt bì, cam thảo và ngạnh mễ gạo tẻ. Các vị khác chỉ được thêm khi có chỉ định gia giảm phù hợp. Các bài thuốc trên cần được kê sau khi khám; cha mẹ không tự mua dược liệu sắc cho trẻ.
�� Dinh dưỡng, kiêng khem:
- Nên dùng: Các món canh, rau nấu chín như rau ngót, rau đay, cải soong; trái cây phù hợp với tuổi và khả năng dung nạp. Không ép trẻ dùng trái cây chua nếu đang đau họng hoặc dễ nôn.
- Cần hạn chế: Món quá cay, quá mặn, chiên rán nhiều dầu mỡ và đồ uống nhiều đường.
3. Trẻ ho do Thực tích (Do ăn uống tích trệ, ứ đờm) ��
Biểu hiện: Theo YHCT, trẻ có thể ho kèm nhiều đờm, đầy bụng, ăn kém, ợ hơi hoặc hơi thở có mùi chua; đôi khi nôn sau cơn ho. Những biểu hiện này cần được xem xét cùng tình trạng tiêu hóa và toàn thân, không đủ để tự xác định thể bệnh.
Nguyên tắc chăm sóc: Kiện tỳ, tiêu thực, hóa đàm; điều chỉnh bữa ăn vừa sức tiêu hóa của trẻ.
Món ăn, bài thuốc dân gian:
- Món ăn hỗ trợ tiêu hóa: Ưu tiên cháo, súp, canh và thức ăn mềm, chia thành nhiều bữa nhỏ. Có thể phối hợp lượng vừa phải hẹ, cải soong, tía tô, gừng hoặc nghệ trong món ăn phù hợp.
- Các loại rau và trái cây cần được lựa chọn theo tuổi, chế biến bảo đảm vệ sinh; không nên phối hợp quá nhiều loại chỉ với mục đích “tiêu đờm”.
Bài thuốc thảo dược: Tam tử dưỡng thân thang gồm bạch giới tử, lai phục tử và tô tử, được dùng theo YHCT với mục đích giáng khí, hóa đàm, tiêu thực. Không mặc nhiên dùng cho mọi trẻ nhiều đờm hoặc đầy bụng; cần được thầy thuốc xác định chỉ định và liều phù hợp. Đặc biệt, không thay bạch giới tử bằng hạt cải canh thông thường.
Dinh dưỡng, kiêng khem: Hạn chế món nhiều dầu mỡ, khó tiêu; không ép ăn hoặc cho trẻ ăn quá no. Sau khi ăn, tránh để trẻ nằm ngay.
4. Lưu ý chung khi chăm sóc ��
Xác định đúng thể bệnh: Phân biệt hàn, nhiệt, hư, thực giúp định hướng chăm sóc theo YHCT. Tuy nhiên, trước hết cần đánh giá mức độ bệnh và loại trừ những nguyên nhân cần điều trị. Không chỉ dựa vào màu đờm hoặc một triệu chứng để chọn bài thuốc.
Phối hợp Y học hiện đại: Món ăn dược thiện có thể hỗ trợ dinh dưỡng. Khi phối hợp thuốc Đông y với thuốc đang điều trị, cần báo đầy đủ cho người kê đơn để kiểm tra sự phù hợp, tránh trùng lặp hoặc tương tác.
Cho trẻ bú, uống và ăn theo khả năng; trẻ đã ăn dặm nên dùng thức ăn mềm, chia nhỏ bữa. Có thể dùng nước muối sinh lý nhỏ mũi khi nghẹt mũi. Nếu ho kéo dài trên ba tuần, cần đưa trẻ đi khám.
⚠️ Đưa trẻ đi khám ngay nếu thở mệt, rút lõm lồng ngực. Nếu khó thở nhiều, tím tái hay lơ mơ, cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa.

Đọc Sách Online
Nhà xuất bản Y Học 2013
Số trang: 600 trang
Giá bán: 300.000 đ
Có bán tại hiệu sách hoặc điện thoại số 0903051388 gửi sách tận nơi.
Chiều: Từ 15 giờ đến 18 giờ
Chiều Thứ 7 và Chủ Nhật nghỉ.
Liên hệ: 0938895850
Vui lòng để lại tin nhắn khi máy bận.









